გიორგი (ჟორა) თავყელიშვილი

კომპოზიტორი გიორგი (ჟორა) სამსონის ძე თავყელიშვილი (06.05.1913-10.03.2002)

კომპოზიტორ გიორგი (ჟორა) სამსონის ძე თავყელიშვილის შემოქმედება მჭიდროდ არის დაკავშირებული მის მშობლიურ მხარესთან – ლიახვისპირეთთან, გორის რაიონის სოფელ შინდისის მახლობლად მდებარე სოფელ კოშკთან (ამიტომაც თავის დროზე საკომპოზიციო კონკურსებში მონაწილეობისას მან აირჩია ფსევდონიმები „კოშკელი“ და „ლიახვისპირელი“). მშობლიური კუთხე მისთვის მუდამ იყო შთაგონების წყარო. მისი შემოქმედება საკმაოდ კარგად იყო ცნობილი თანამედროვეებისათვის. თავის დროზე ოჯახის მძიმე მატერიალური მდგომარეობის გამო თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის სადირიჟორო ფაკულტეტის მესამე კურსის სტუდენტს გიორგი (ჟორა) თავყელიშვილს მოუხდა კონსერვატორიისთვის თავის დანებება და მუშაობის დაწყება. მან 1934 წელს ჩააბარა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკური ფაკულტეტის საფინანსო განყოფილებაზე, რომელიც დაამთავრა ფინანსისტის სპეციალობით. სტუდენტობის პერიოდში ის ასევე გამოდიოდა მოზარდ მაყურებელთა სახელმწიფო თეატრის სცენაზე, სადაც მან ითამაშა პიესაში „სურამის ციხე“, რომელშიც შეასრულა იანიჩარის როლი, და სხვა პიესებში.

მუსიკის სიყვარული მას ბავშვობიდან ჩაენერგა ჯერ კიდევ თბილისის მე-15 შრომის სკოლაში სწავლის დროს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში კი იგი უნივერსიტეტის მხატვრული თვითმოქმედების ორკესტრში უკრავდა საყვირზე, დირიჟორობდა ორკესტრს. მუსიკის სიყვარული მას თან სდევდა მთელი ცხოვრების მანძილზე. კომპოზიტორი ქმნიდა სიმფონიურ მუსიკას დღევანდელობის და ისტორიულ მოტივებზე, ქართული კლასიკური და საბჭოთა მწერლობის თხზულებების თემებზე: ნიკოლოზ ბარათაშვილის 150-ე იუბილესადმი მიძღვნილი კანტატა „ფიქრი მტკვრის პირას“ სიმფონიური ორკესტრისათვის (1968), რეკვიემი „თეთრი გედი“ პოეტ შოთა ნიშნიანიძის ტექსტზე (1990). სიმფონიური ორკესტრისათვის შექმნილი „ქართული ვალსი“ („კოსმონავტებს“) შესრულებული და ჩაწერილი იქნა საქართველოს რადიოს სიმფონიური ორკესტრის მიერ (დირიჟორი გ. აზმაიფარაშვილი), და ჩანაწერი გადმოცემული იყო საკავშირო რადიოთი. აღსანიშნავია ასევე კვინტეტი „დარბაისლური“ (1969) და ამავე სახელწოდების სიმფონიური პოემა ორკესტრისათვის (1975). თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კვინტეტმა (ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტებისათვის) „დარბაისლური“ შეასრულა საზეიმო სხდომაზე.

კომპოზიტორ გიორგი (ჟორა) თავყელიშვილის შემოქმედებაში წამყვანი ადგილი უკავია პატრიოტულ თემებს: ორატორია „დიდი მოურავი“ (გიორგი სააკაძე), რომელზეც მუშაობა მან დაიწყო ჯერ კიდევ 1963-1964 წლებში და მუშაობას აგრძელებდა მთელი ცხოვრების მანძილზე. სამწუხაროდ, არსებობს მხოლოდ ორატორიის ცალკეული ნაწილები, რადგან სიცოცხლის ბოლო წლებში მძიმე ავადმყოფობის გამო მან ვერ შეძლო ამ ნაწარმოების დასრულება.

როდესაც 1969 წელს პოეტ-აკადემიკოსს ირაკლი აბაშიძეს 60 წელი შეუსრულდა, იმ საიუბილეო დღეებში საკავშირო და რესპუბლიკური პრესის ფურცლებზე გამოქვეყნდა მისი ლექსი „ჰიმნი სიცოცხლეს დედამიწაზე“, რომელმაც შთააგონა კომპოზიტორი გიორგი თავყელიშვილი შეექმნა ამავე სახელწოდების ორატორია ოთხ ნაწილად (1970), სადაც იგი სრულფასოვნად იყენებს ქართულ ხალხურ ჰანგებს ისე, რომ არ არის ქართული სიმღერის მთლიანად გამოყენების ცდაც კი, და არცერთ შემთხვევაში არ არის დაშვებული რომელიმე ხალხური სიმღერის მსგავსება-გამეორება, რაშიც მდგომარეობს მისი, როგორც კომპოზიტორის, დამსახურება. ორატორიაში კომპოზიტორი დამაჯერებლად გვიჩვენებს ბრძოლას ბოროტებასა და სიკეთეს შორის, რომელიც მთავრდება სიკეთის გამარჯვებით – ჰიმნით. დასასრულს, ორატორიის კოდაში ნათლად იგრძნობა მსოფლიო ხალხთა გამოღვიძება, ხალხთა შორის მეგობრობის დამყარება. ორატორია ზოგადსაკაცობრიო ხასიათისაა და დედამიწაზე მშვიდობის მღაღადებლად გვევლინება. „ორატორიაში „ჰიმნი სიცოცხლეს დედამიწაზე“ ნათლად არის გამოსახული ქართველი ხალხის ნაციონალური კოლორიტი; იგი ფრიად ემოციურია; მისი ორკესტრიკა ბრწყინვალედ არის შესრულებული თვით კომპოზიტორ გიორგი თავყელიშვილის მიერ“. (ამონარიდი საკავშირო მუსიკათმცოდნეთა კონკურსის დიპლომანტის ალა ტერკის სტატიიდან.)

ამ ნაწარმოებების გარდა კომპოზიტორს კიდევ აქვს სხვადასხვა თემაზე შექმნილი სხვადასხვა ჟანრის ნაწარმოებები, მათ შორის მრავლად არის ლირიული ქალაქური და სატრფიალო, პატრიოტული და საბავშვო სიმღერები. აღსანიშნავია ასევე მისი „მშვიდობის მარში“ სასულე ორკესტრისათვის (1987), „საუკუნეთა ეპოპეა – ბასკეთის ქვეყნისათვის“ (1975) ბასკების ყოფა-ცხოვრების ამსახველი სრულმეტრაჟიანი დოკუმენტური ფილმისათვის „ბასკების ქვეყანაში“ (ფილმის დირექტორი – ვ. პ. მარგიანი, დამდგმელი რეჟისორი – გ. ი. ასათიანი), ვ. ი. ლენინისადმი მიძღვნილი კანტატა „კაცობრიობის გვირგვინი“ ფორტეპიანოსა და ოთხხმიანი გუნდისათვის (1969) პოეტ კალე ბობოხიძის ტექსტზე (ადგილს ქალაქ ულიანოვსკში, სადაც დაიბადა ლენინი, უწოდებენ „გვირგვინს“).

კომპოზიტორ გიორგი (ჟორა) თავყელიშვილის ნაწარმოებები
„ქართული ვალსი“ („კოსმონავტებს“)	1962
ნოქტიურნი, კომპოზიტორი თ. შავერზაშვილი, კვინტეტი, საორკესტროდ გადაღება	1968
„ჰიმნი სიცოცხლეს დედამიწაზე“, ორატორია, ტექსტის ავტორი პოეტი-აკადემიკოსი ირაკლი აბაშიძე	1975
„დიდი მოურავი“ (გიორგი სააკაძე), ორატორია	დაწყების თარიღი 1963 (დაუსრულებელი)
„დები“ (დები იაშვილები) – პიესა სამი ვიოლინოსთვის	24.10.1967
„აღიარება“ – კვარტეტი ვალტორნებისათვის	14.12.1967
„საყვარელი ჰანგი“, სიმღერა, ტექსტი ბ. ვაშაძისა	14.01.1968
„ფიქრი მტკვრის პირას“, კანტატა დიდი სიმფონიური ორკესტრისათვის, მიძღვნილი ნიკოლოზ ბარათაშვილის 150-ე იუბილესადმი	28.02.1968
თ. შავერზაშვილი, დივერტისმენტი, კვინტეტი, საორკესტროდ გადაღება	1968
„კაცობრიობის გვირგვინი“, ტექსტი პოეტ კალე ბობოხიძისა, კანტატა ფორტეპიანოსა და ოთხხმიანი გუნდისათვის	1969
„დარბაისლური“, კვინტეტი	1969
„ნაძვის ხე“, ბავშვთა დუეტი, ტექსტი დ. გაბელაიასი	07.12.1970
„მშვენიერია“, კანტატა	1971
„მგალობელის ხსოვნა“, კვინტეტი ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტებისათვის	26.03.1972
ნოქტიურნი, სასულე ორკესტრისათვის	15.04.1972
კვინტეტი №1	15.04.1972
ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი, დივერტისმენტი №5, კვინტეტი ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტებისათვის, საორკესტროდ გადაღება	23.04.1972
„მშვენიერია“, სიმღერა	1972; 1986
„ახალგაზრდული“, კვინტეტი	12.05.1972
„საუკუნეთა ეპოპეა – ბასკეთის ქვეყნისათვის“	1975
„დარბაისლური“, სიმფონიური პოემა	1975
„მოსკოვი“, ტექსტი პოეტ ხუტა ბერულავასი	15.08.1977
„მშვიდობის მარში“ დიდი სასულე ორკესტრისათვის	01.07.1987
„თეთრი გედი“, რეკვიემი, ტექსტი პოეტ შოთა ნიშნიანიძისა	11.02.1990
„სიმღერა გოგონაზე“ („აღიარება“)	დაუთარიღებელი
„ახალგაზრდული“, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„საქართველო თავმოყვარე ფერხულშია მშვიდობის“, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„რა ლამაზი ხარ, ჩემო სამშობლოვ!“ სიმღერა	დაუთარიღებელი
„თავს არავის უყადრებ“, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„საჭიდაო“, მუსიკა სულხან ცინცაძისა, საორკესტროდ გადაღება სასულე ინსტრუმენტებისათვის	დაუთარიღებელი
„მახსოვს პირველად“, ვალსი	დაუთარიღებელი
„გაცინება“, კანტატა	დაუთარიღებელი
„ეს მანდილი ვისია?“ სიმღერა	დაუთარიღებელი
„მოიცადე“, საფორტეპიანო პიესა	დაუთარიღებელი
„არღნული“, საფორტეპიანო პიესა	დაუთარიღებელი
ანდანტე, ფორტეპიანოსთვის	დაუთარიღებელი
„სიყვარული ძნელია“, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„ვინც ამ გოგოს გააცინებს“, ტექსტი პოეტ მორის ფოცხიშვილისა, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„შვილო, სამშობლო გეძახის!“ სიმღერა	დაუთარიღებელი
იოჰან სებასტიან ბახი, მენუეტი, საორკესტროდ გადაღება	დაუთარიღებელი
იოჰან სებასტიან ბახი, კანტატა № 21, არია „იდინეთ, ცრემლებო…“, საორკესტროდ გადაღება სასულე ინსტრუმენტებისათვის	დაუთარიღებელი
ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენის ნაწარმოების საორკესტროდ გადაღება სასულე ინსტრუმენტისათვის	დაუთარიღებელი
„ამ სიმღერის მიზანია ზრდა ჩვენი დემოგრაფიული…“, სიმღერა	დაუთარიღებელი
„საქართველოს!“ ვალსი	დაუთარიღებელი
„მხედრული“ მარში	დაუთარიღებელი

კომპოზიტორ გიორგი (ჟორა) თავყელიშვილს გააჩნდა სპეციალობით (ფინანსები, ეკონომიკა) მუშაობის მდიდარი გამოცდილება. შრომითი საქმიანობის ადრეულ ეტაპზე იგი მსახურობდა საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების ორგანოებში, საიდანაც წამოვიდა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო. 1950-1980-იან წლებში მისი შრომითი ბიოგრაფია მოიცავდა შემდეგს: თბილისის „ქალაქპროექტის“ მთავარი ეკონომისტი; საპასუხისმგებლო თანამდებობა კომბინატ „საქნახშირში“; შესაბამის სამთავრობო უწყებაში საავტომობილო ტრანსპორტის სექტორის კურირება ისეთ საკითხებში, როგორიცაა ავტომეურნეობებში შრომისა და ხელფასის ორგანიზება; დაგეგმვა, აღრიცხვა და ანგარიშგება, და სხვ.; დირექტორის მოადგილე ფეხსაცმლის ქარხანა „ისანში“; საპასუხისმგებლო თანამდებობა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადებიის პრეზიდიუმის საქმეთა მმართველობაში; პენსიაზე გასვლამდე, მეცნიერებათა აკადემიის ჰიდროგეოლოგიისა და საინჟინრო გეოლოგიის საქტორის დირექტორის მოადგილე ადმინისტრაციულ-სამეურნეო ნაწილში.

კომპოზიტორი გიორგი თავყელიშვილი იყო რესპუბლიკური მნიშვნელობის პენსიონერი, ხოლო 2001 წლის 16 იანვრიდან – ასევე საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს პენსიონერი. გარდაიცვალა 2002 წლის 10 მატრს.

მუსიკისადმი სიყვარული კომპოზიტორმა გიორგი თავყელიშვილმა მთელი ცხოვრება გულში ატარა. მიუხედავად საპასუხისმგებლო თანამდებობებისა, იგი ყოველთვის ნახულობდა დროს შემოქმედებისთვის და სიცოცხლის ბოლომდე მუსიკის ერთგული დარჩა. აი რას წერს კომპოზიტორის მუსიკის ერთერთი თაყვანისმცემელი მისთვის მიძღვნილ ლექსში: „შენმა მუსიკამ ცრემლები მადინა იცი რამდენი, რომ ნაკადულად იქცევა სალ კლდიდან ჩამონადენი. ეს ცრემლი სიხარულია და გულში გაიყვავილებს, დადგება დრო და ქალ-ვაჟნი მოგთავაზებენ ყვავილებს!“.